"يُوصِيکُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ "
سفارش خداوند در مورد ارث بردن فرزندانتان اينست که فرزند پسر دو برابر فرزند دختر ارث مي برد.
يکي از اموري که باعث مي شود در برخي أذهان اين تصور پيش آيد که دين اسلام برتري جنسيتي را ترويج مي دهد،تفاوت در برخي امورمالي بين مرد و زن است که وجود اين موارد انگشت شمار غير قابل انکار است.
از مثال بارز آن مسئله ي ارث است، که در اکثر مسائل ارث، زن نصف مرد هم رديف سهميه دريافت مي کند البته لازم به ذکر است که در مسائلي هم وجود دارد که زن ومرد سهميه ي برابر مي برند.(مثلا پدر و مادر زماني که پسر موجود باشد هر کدام يک ششم مي برند يا برادران و خواهران مادري در ارث با هم برابرند)
سوال اول:آيا سهم مالي بيشتر دليل بر برتري است؟
براي توضيح اين سوال به يک مثال توجه کنيد:اگر پدري مقدارمحدودي مال و دو فرزند که يکي فقير و عيالوار و ديگري مجرد و غني است داشته باشد و او مقدار بيشتري از اين مالش را به فرزند عيالوارش بدهد،آيا دليل بر برتري او است؟اگر جواب منفي است،پس تفاوت در سهم مالي هم دليل بر برتري نيست.
سوال دوم:چرا سهم مالي زن از ارث کمتر از مرد مي باشد؟
براي پاسخ به اين سوال بايد يک نظر کلي به امور مالي مرد و زن در منهج اسلام داشته باشيم.هر فرد در امور مالي خود با دو مسئله روبرو مي شود:دخل(حقوق وسهام)-خرج(حقوقي که بر اوست پرداخت کند) وبرنامه اي که بتواند تا حد ممکن اين دو را باهم تنظيم کند بهترين برنامه ها است.
دين اسلام هر چند کار کردن و حق مالکيت را بر زن ممنوع نساخته است اما کسب درامد و نفقه ي خود و خانواده را دادن به عنوان وظيفه ي زن نشناخته است و اين امر را وظيفه ي مرد قرار داده است زيرا توانايي ها و ظرفيتهاي زن در اين زمينه همانند مرد نيست و اين يعني يک حق مالي دائمي براي زن ويک خرج دائمي براي مرد .پس اگر ما از اين زاويه به قضيه ي حقوق مالي زن بنگريم در مي يابيم که نصف بودن ارث نوعي توازن بين دخل و خرج است و مطمئنا حقوق مالي کلي که براي زن در نظر گرفته شده کمتر نمي باشد و نصف بردن ارث عين عدالت است.

...وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ ...(92نساء)

قرآن در حالي که مباحث برده داري را مطرح مي نمايد به آينده و غايتي مي نگرد، که نظام برده داري برچيده شده و برده اي يافت نشود ، يعني با افقي وسيع در حالي که واقعيتها را دريافته بود، به درمان اين معضل پرداخت و جامعه را به روزي رساند که ديگر اثري از برده در آن باقي نماند. زماني که دين اسلام ظهور نمود ،ظلم و برده داري به اوج خود رسيده بود ومردم با يورش بر يکديگر و جنگها و غارتهاي ظالمانه همديگر را به بردگي مي گرفتند اما دين اسلام با تدابير حکيمانه اين معضل اجتماعي را درمان نموده و نظام برده داري را تبديل به روزنه اي براي حيات محکومان به نابودي ومدرسه اي براي آموزش ايشان نمود ونظام برده داري را نظامي عقيم با منشأي محدود گرداند.پس به صورت خلاصه سه کار اساسي در مقابل اين پديده انجام داد که باعث شد چنانکه مشاهده مي کنيم برده داري از جوامع اسلامي برچيده شود:
1-محدود ساختن سرمنشأ آن(برده گيري): اسلام در حالي پا به عرصه گذاشت که راههاي متعددي براي تبديل آزاد به برده وجود داشت:
- بردگي گرفتن اسيران جنگي به جاي کشتنشان
-ازدواج با کنيزکان و بدنيا آمدن برده ها
-غارت کردن قبائل و به بردگي گرفتن افراد آن
-آوردن و فروختن اهالي مناطق دوردست در بازارهاي برده فروشي
-فروختن فرزند توسط والدين به خاطر ضعف اقتصادي و نياز به مال
-زماني که شخصي آنچنان بدهکار مي گشت که قدرت پرداخت نداشت حکم به بردگيش براي طلبکار مي شد
-...
دين اسلام تمامي منابع را مسدود ساخت و تنها يک مورد که در مقابل قتل قرار داشت را تجويز نمود تا راهي باشد براي حيات و تربيت محکومان به نابودي واز اين طريق خونريزي در جنگها کاهش يافته وحرکت و پويايي جامعه بيشتر شود.
تعدد مصارف(افزايش راههاي آزاد شدن): قبل از اسلام تنها يک راه براي آزاد شدن برده وجود داشت و آنهم اراده ي مالک برده بود اما دين اسلام با تشويق فراوان بر اين راه و افزودن راههاي ديگر بر آن ،نويد بخش جامعه اي آزاد گشت:
-تشويق بر آزاد سازي به اراده ي مالک و معرفي کردن آن به عنوان نيکي بزرگ که موجب رهايي انسان از سختيهاي قيامت مي گردد:وَمَا أَدْرَاکَ مَا الْعَقَبَةُ (12) فَکُّ رَقَبَةٍ (13بلد)
-هرگاه برده اي درخواست قرارداد کتابت براي آزادي خود سازد و خير و صلاح در او ديده شود، مالک بايد با او قرارداد بندد تا آزاد گردد و اگر در پرداخت قسمتي از وجه اين قرارداد ناتوان شود به او کمک مالي شود حتي از زکات هم در راه آزاد شدنش مصرف گردد: إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاکِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ...(60توبه)-...الَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْکِتَابَ مِمَّا مَلَکَتْ أَيْمَانُکُمْ فَکَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآَتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آَتَاکُمْ ...(33نور)
- هرگاه کسي به ناحق کشته شود بايد برده اي آزاد گردد:وَمَا کَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ کَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ کَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَکُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ ...(92نساء)
-هرگاه شخصي همسرش را به مادر يا محارمش تشبيه کند ،حق نزديکي با همسرش ندارد تا اينکه برده اي آزاد کند:وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ذَلِکُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (3) فَمَنْ لَمْ يَجِدْ ...(مجادله)
-يکي از راههاي کفاره قسم آزاد کردن برده مي باشد: لَا يُؤَاخِذُکُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِکُمْ وَلَکِنْ يُؤَاخِذُکُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ فَکَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاکِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ...(89مائدة)
-يکي از راههاي کفاره وفا نکردن به نذر آزاد کردن برده مي باشد(مسلم -کتاب نذر - باب کفارة النذر)
-هرگاه شخصي در روز رمضان با همسرش نزديکي کند بايد برده اي آزاد کند(بخاري -کتاب صوم، باب إذا جامع في رمضان ولم يکن له شيء)
-در هنگام خورشيد گرفتگي مستحب است برده آزاد گردد.(صحيح بخاري-کتاب الجمعة-باب مَنْ أَحَبَّ الْعَتَاقَةَ فِي کُسُوفِ الشَّمْسِ)
پس در واقع دين اسلام با خود بردگي نياورد ،بلکه با اين پديده رو برو گشت وبا آوردن راههاي متعدد عتق ،با رق مقابله کرد.
برخورد نيک با بردگان: قبل از اسلام با بردگان همانند حيوان يا بدتر برخورد مي شد اما اسلام سفارشاتي نمود تا اين برخورد به حد اکثر نيکي ممکن برسد و از اين راه آنها تربيت يافته و راه براي آزاد سازيشان هموارتر گردد:
-رفتار نيک با بردگان:وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاکِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَکَتْ أَيْمَانُکُمْ
-تربيت و آزاد سازي و شوهر دادن کنيزکان:پيامبر خدا (ص) مي فرمايد:کسي که کنيزي داشته و به او نيکي کند و آنگاه او را آزاد سخته و به ازدواج کسي درآورددو برابر اجر دارد(صحيح بخاري-کتاب العتق-بَاب فَضْلِ مَنْ أَدَّبَ جَارِيَتَهُ وَعَلَّمَهَا)
-پيامبر خدا بردگان را به برادر تشبيه کرده و امر نموده ،کسي که برده اي دارد بايد هرچه خود مي خورد به او بخوراند و آنچه خود مي پوشد بر او بپوشاند و به کاري بيشتر از توانش اورا وادار نسازد و اگر کاري بيش از توانش بود خودش همراه برده اش انجام داده و او را کمک نمايد(صحيح بخاري -کتاب العتق-بَاب قَوْلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْعَبِيدُ إِخْوَانُکُمْ فَأَطْعِمُوهُمْ)
-تجويز و رفع قباحت از آميزش مالک با کنيزش: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْکِحُوا مَا طَابَ لَکُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَکَتْ أَيْمَانُکُمْ ذَلِکَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا (3نساء)بدينوسيله کنيز يک شخص، همانند همسرش منزلتي مي يابد و چنانچه بچه دار شود ،فرزند آزاد بوده و کنيز نيز پس از وفات صاحبش آزاد است.
پس هرگاه سخن از برده داري مي آيد بايد به اسلام افتخار نمود که با درايت آن را حل نمود وبسي جاي تعجب است که با چه رويي عده اي مبحث برده داري را براي ايراد و طعن در اسلام انتخاب مي کنند.